کدام نظامهای رتبهبندی دانشگاه ها معتبرند؟

ایران آنلاین /«دانشگاه علم و صنعت جزو برترینهای ای اس ای قرار گرفت.» آیا برای شما هم این جملات آشنا است؟ آیا تاکنون از خود پرسیده اید این رتبه بندیها بر چه اساسی انجام میشود؟ این دسته بندیها چه تفاوتهایی با هم دارد و اساساً رتبهبندی دانشگاهها به چه معناست؟
خیلی از دانشجویان هم در زمان اعلام این رتبه بندیها آرزو میکنند کهای کاش دانشگاه آنها نیز جزو این برترینهای دنیا قرار میگرفت اما عموماً نمیدانند که از چه طریقی میتوان به بالا بردن شاخصهای علمی دانشگاهشان کمک کنند.
آنها حتی نمیدانند منبع این اخبار کجاست و چگونه میتوان به صحت آن اعتماد کرد. از آن طرف خیلی وقتها با اعلام این رتبه بندیها بسیاری از دانشگاهیان مأیوس میشوند چراکه نتوانستند به رتبه دلخواهی دست پیدا کنند. حتی در برخی مواقع استانداردهای لازم را برای کسب رتبهبندی به دست نمیآورند. بنابراین این سؤال مطرح میشود که چرا دانشگاههای ایران در این رتبهبندیها جایگاه چندان مناسبی را، حتی در مقایسه با دانشگاههای سایر کشورهای آسیایی به دست نمیآورند؟
چه دلیلی دارد که دانشگاه صنعتی شریف که از نظر بسیاری بهترین دانشگاه ایران است و سالانه تعداد زیادی از دانشجویان آن برای ادامه تحصیلات راهی دانشگاههای اروپا و امریکا میشوند، در این رتبهبندیها عموماً پایینتر از دانشگاه تهران قرار میگیرد؟ برای پیدا کردن پاسخ این سؤالات به سراغ دکتر محمدجواد دهقانی، سرپرست پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) رفتیم.

آقای دکتر این روزها اخبار بسیاری درباره رتبهبندی دانشگاهها مطرح میشود. به ما بگویید اصلاً رتبهبندی به چه معناست و اینکه گفته میشود مثلاً در رنکینگ دانشگاهی، صنعتی شریف یا دانشگاه تهران، رتبه 500 گرفته است یعنی چه؟
رتبه به معنی جایگاه، ارزش و درجه است. لذا رتبهبندی به معنی ارزشگذاری و درجهبندی است. رتبه بندیها در واقع افراد، کالاها، خدمات یا هر چیز دیگری را که قابل رتبهبندی باشد بر اساس شاخصهایی که معرف ویژگی آنها است با اتخاذ روشهای مناسب، ارزشگذاری و سپس رتبهبندی میکنند. امروزه دنیای ما توسط نتایج رتبه بندیها اشباع شده است. مراجع علمی دنیا نیز از این پدیده مستثنی نیستند و مؤسساتی در سطح دنیا اقدام به ارزیابی دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی در سطوح منطقهای، ملی و بینالمللی کردهاند. رقابت دانشگاهها و مؤسسات تحقیقاتی پدیده جدیدی نیست. سابقه رقابت دانشگاه بسیار طولانی است و در چند دهه اخیر بخصوص از سال 1990 رقابت بین دانشگاهها و مراکز آموزش عالی در تجاریسازی و بینالمللیسازی بسیار شدت گرفت و بدین ترتیب این رقابتها تنور نظامهای رتبهبندی را داغ و داغتر کرد. دانشگاهها دیگر به دنبال کسب جایگاه و مقام در سطح کشور خود نیستند بلکه به دنبال احراز جایگاه ویژه و ممتاز و کسب عنوان دانشگاه «تراز جهانی» هستند تا بدین ترتیب مسیر را جهت جذب هر چه بیشتر دانشجویان و استادان بینالمللی و درآمدزایی بیشتر هموارتر سازند.
بر اساس این تعریفی که از رتبهبندی دادید، لطفاً بگویید نظامهای معتبر رتبهبندی در حال حاضر کدامها هستند و توضیح دهید که چه شاخصهایی را برای رتبهبندی استفاده میکنند؟
معتبرترین و بهترین نظامهایی که دانشگاهها را در سطح جهانی رتبهبندی میکنند عبارتند ازشانگهای، تایمز، لایدن، کیواس، یو. اس. نیوز، سایمگو و رتبهبندی دانشگاههای جهان اسلام (ISC). رتبه بندیهای معتبر بهصورت سالانه نتایج ارزیابی و رتبهبندی خود را منتشر میکنند. هر چند نظامهای رتبهبندی سعی در سنجش دانشگاهها در سه بعد آموزش، پژوهش و خدمات دارند، اما آنها بیش از هر چیز بعد پژوهش را مورد سنجش قرار میدهند.
البته باید یادآور شد که شاخصها و معیارهای رتبهبندی مرتباً در حال تکاملند. امروزه علاوه بر ابعاد آموزشی و پژوهشی، اثرگذاری اجتماعی و اقتصادی دانشگاهها نیز یکی از مأموریتهایی است که از سال ۱۹۹۴ برای دانشگاهها قائل شدهاند. نظامهای رتبهبندی هر چند به صورت کامل از معیارهای سنجش یکسانی استفاده نمیکنند، اما شباهت زیادی بین معیارهای مورد سنجش آنها وجود دارد.
یعنی رتبهبندی دانشگاه شانگهای نخستین و مهمترین نوع رتبهبندی است؟
بله. یکی از رتبهبندیهای آموزشی معتبر و مهم دانشگاههای جهان، رتبهبندی است که توسط دانشگاه جیائوتانگ شانگهای (SJTU) انجام میشود. این رتبهبندی که تحت عنوان رتبهبندی علمی دانشگاههای جهان (ARWU) شناخته میشود، قدیمیترین رتبهبندی دانشگاههای جهان است که نخستین بار در سال 2003/1382 و در قالب یک طرح بزرگ ملی در کشور چین انجام شد.
این رتبهبندی که در اصل برای اندازهگیری فاصله دانشگاههای چینی و دانشگاههای روز دنیا صورت گرفت، تلاش میکند تا دانشگاههای دنیا را به صورت کاملاً مسقل ردهبندی کند. شاخصهای مؤثر در این رتبهبندی بیشتر در حوزه علوم طبیعی قرار دارند و شامل تعداد مقالات منتشر شده در مجلات نیچر و ساینس (که هر دو در حوزه علوم طبیعی فعالیت میکنند)، تعداد برندگان جایزه نوبل (که بیشتر به علوم فیزیک تعلق میگیرد) و جایزه فیلدز (که در حوزه ریاضیات اعطا میشود) است. در حال حاضر، انجام این رتبهبندی بر عهده مؤسسه Shanghai Ranking Consultancy قرار دارد و از حیث اعتبار همین بس که توسط نشریاتی مانند اکونومیست مورد استناد قرار میگیرد.
و رتبهبندی نشریه تایمز و کیوu2009اس چطور؟
نشریه آموزش عالی تایمز لندن واقع در انگلستان، از سال 2004/1383 تا 2009/1388 و با همکاری مؤسسه کواکارلی سایموندز (Quacquarelli Symonds)، هر ساله لیستی از 200 دانشگاه برتر دنیا را با عنوان THE World University Ranking منتشر میکرد.
یکی از ایراداتی که به رتبهبندی این مؤسسه گرفته میشد این بود که بر خلاف رتبهبندی دانشگاه شانگهای که به مباحث آکادمیک اهمیت بیشتری میدهد، رتبهبندی مؤسسه تایمز بیشتر به شهرت دانشگاه اهمیت میداد. به همین دلیل این مؤسسه از سال 2009/1388 با خاتمه دادن به همکاری خود با مؤسسه QS، رتبهبندی جدید خود را طی همکاری با پایگاه اطلاعاتی تامسون رویترز ارائه کرده است. در رتبهبندی جدید این مؤسسه 13 شاخص در نظر گرفته شده است که در پنج دسته آموزش، تحقیقات، انتقال دانش (میزان ارجاع به مقالات)، درآمد صنعتی و وجهه بینالمللی دستهبندی شدهاند.
درباره کی اس هم باید گفت، مؤسسه کواکارلی سایموندز تا سال 2009/1388، رتبهبندی خود را با همکاری نشریه آموزش عالی تایمز انگلستان منتشر میکرد؛ اما از آن سال به بعد و با جدا شدن مؤسسه تایمز، به تنهایی اقدام به انتشار رتبهبندی خود میکند. رتبهبندی این مؤسسه با عنوان «بهترین دانشگاههای جهان «توسط US News & World Report و در امریکا منتشر میشود. از جمله شاخصهای این رتبهبندی میتوان به میزان استناد به مقالات، نسبت استاد به دانشجو و تعداد استادان و دانشجویان بینالمللی دانشگاهها اشاره کرد. علاوه بر رتبهبندی دانشگاههای دنیا، این مؤسسه با همکاری روزنامه Chosun Ilbo کره جنوبی، هر ساله فهرستی از 200 دانشگاه برتر آسیا را نیز ارائه میکند که گاه با فهرست جهانی آن اندکی تفاوت دارد. رتبهبندی این مؤسسه یکی از معتبرترین رتبهبندیهای دانشگاههای دنیا محسوب میشود.
درباره شاخصهای رتبهبندی توضیح دهید این نظامها بیشتر روی چه مباحثی در دانشگاهها توجه دارند؟
نخستین موضوعی که بر سر راه هر رتبهبندی قرار دارد، تهیه یک فهرست اولیه از مؤسساتی است که باید مورد بررسی قرار گیرند. پس از تعیین دانشگاهها و مؤسسات آموزشی و تحقیقاتی، نوبت به تعیین شاخصهایی میرسد که رتبهبندی بر مبنای آنها انجام میشود. مؤسسات مختلف از شاخصهای متفاوتی برای رتبهبندی استفاده میکنند. این شاخصها بسیار متنوع هستند و طیف وسیعی از کیفیت آموزش، تا تعداد صفحات وب سایت دانشگاه و مساحت آن را در بر میگیرد. همچنین ممکن است شاخص واحدی که در رتبهبندیهای مختلف مورد استفاده قرار میگیرد، در هر رتبهبندی تأثیر متفاوتی داشته باشد. این امر از آنجا ناشی میشود که تعداد شاخصهای انتخابی و میزان تأثیر هر یک در رتبهبندی مختلف، متفاوت است.

مهمترین شاخصی که در بسیاری از رتبهبندیها به آن استناد میشود، کیفیت آموزش است. پارامترهای تأثیرگذار بر این شاخص در رتبهبندیهای مختلف متفاوت هستند، اما عموماً تعداد فارغالتحصیلان دانشگاه و تعداد جوایز بینالمللی کسب شده از سوی دانشگاه بویژه جایزه نوبل در این دسته قرار میگیرد. البته همانطور که ذکر شد، تأثیر یک شاخص واحد ممکن است در رتبهبندیهای مختلف متفاوت باشد. به عنوان مثال تأثیر این شاخص در رتبهبندی تایمز 30 درصد و در رتبهبندی شانگهای 10 درصد است. شاخص مهم دیگر در رتبهبندی، وجهه بینالمللی دانشگاه است. البته رتبهبندیهای مختلف از معیارهای کاملاً متفاوتی برای این شاخص استفاده میکنند. به عنوان مثال تأثیرگذارترین پارامتر این شاخص در رتبهبندی QS نظرات افراد برجسته دانشگاهی، در رتبهبندی شانگهای کیفیت اعضای هیأت علمی و استادان است. با توجه به اینکه در دنیای رو به جهانی شدن امروز، موفقترین دانشگاهها آنهایی هستند که بتوانند بهترین دانشجویان و استادان را از سراسر دنیا جذب کنند، تعداد استادان و دانشجویان بینالمللی دانشگاه، کنفرانسهای بینالمللی و همکاریهای بینالمللی دانشگاه نیز از پارامترهای تأثیرگذار در این شاخص هستند. فعالیتهای پژوهشی و تحقیقاتی نیز از جمله شاخصهای تأثیرگذار در رتبه دانشگاه هستند که به نوعی بیانگر خروجی علمی دانشگاه هستند. از پارامترهای مؤثر بر این شاخص میتوان به حجم پژوهشهای انجام شده، درآمدهای پژوهشی و اعتبار تحقیقات اشاره کرد. برای ارزیابی اعتبار تحقیقات از معیارهای مختلفی مانند تعداد مقالات چاپ شده در مجلات معتبر علمی، تعداد مقالات ISI، تعداد ارجاعات مقالات و نسبت ارجاعات به اعضای هیأت علمی استفاده میشود. از شاخصهای دیگری که در رتبهبندیهای مختلف از آنها استفاده میشود میتوان به نسبت استاد به دانشجو، اعضای هیأت علمی برنده جایزه نوبل، استادان و فارغالتحصیلان دارای مقالات پر استناد، امکانات آزمایشگاهی، سرانه کتاب و مجلات، بازدهی دانشگاه نسبت به اندازه آن، ابداعات و نوآوریهای صنعتی، تعداد مراکز رشد دانشگاه و کیفیت وب سایت دانشگاه اشاره کرد.
چه ضرورتی داشت که بحث رتبهبندی دانشگاهها وجود آمد و اساساً چرا این نوع رتبه بندیها برای دانشگاهها مطرح شد؟
فعالیت رتبهبندی و ارزیابی دانشگاهی و بخصوص ارزیابی تحصیلات تکمیلی از کشور امریکا آغاز و بعد به دیگر نقاط جهان کشیده شد. مؤسسه یو. اس. نیوز نخستین مؤسسه در جهان بود که درسال 1983 نخستین نتایج ارزیابی دانشکدهها را در امریکا منتشر ساخت. بعد از مؤسسه یو. اس. نیوز، مؤسسات پژوهشی دیگری نیز در دیگر نقاط جهان اقدام به رتبهبندی مراکز آموزش عالی کردند که برای مثال میتوان از مؤسسه مک لین در کانادا و گاردین در انگلستان نام برد که البته سطح پوشش ارزیابی آنها تنها درسطح کشور خودشان بود. اما در رتبهبندی جهانی، این دانشگاه ژیائوتانگ شانگهای چین بود که در سال 2003 دانشگاههای برتر دنیا را مورد رتبهبندی قرار داد که بسیار مورد توجه دولتها، دانشگاهها و مسئولان سیستمهای آموزش عالی در دنیا قرار گرفت که بتوانند با هم رقابت کنند. سال 2004 نیز رتبهبندی با همکاری مشترک دو مؤسسه کیو. اس. و تایمز منتشر شد که دانشگاههای برتر دنیا را پوشش داد. 3 نظام رتبهبندی کیو. اس. شانگهای و تایمز جزو مشهورترین و معتبرترین نظامهای رتبهبندی در سطح دنیا هستند که مخاطبان بسیاری در سطح جهان دارند.
ناگفته نماند که مؤسسه یو. اس. نیوز نیز با سالهای طولانی کسب تجربه در رتبهبندی در سطح ملی، در سال 2014 نخستین فهرست نتایج رتبهبندی در سطح جهانی را منتشر ساخت که با استقبال بسیاری روبهرو شد. مرکز مطالعات علم و فناوری دانشگاه لایدن نیز دانشگاههای برتر دنیا را بر اساس شاخصهای کتابسنجی رتبهبندی میکند که این رتبهبندی نیز جزو رتبه بندیهای معتبر و استاندارد در سطح دنیا به حساب میآید. نقطه تفاوت نظام لایدن با دیگر نظامهای رتبهبندی ارائه چندین فهرست نتایج بر اساس شاخصهای معتبر کتاب سنجی مورد استفاده این نظام است.
پس با این نظامهایی که شما مطرح کردید ما فقط باید اخبار رتبهبندی این نظامها را مهم در نظر بگیریم؟ ای اس ای و اسکوپوس هم ارائه میکنند؟
بله دقیقاً همینطور است. ای اس ای و اسکوپوس بیشتر مسأله مقالات و ارجاعات را اندازهگیری میکند و آنها هیچ وقت برای رتبهبندی استفاده نمیشوند.
اهمیت این رتبه بندیها چه خواهد بود و اینکه نتایج رتبهبندی تا چه میزان معتبر و قابل استناد هستند؟
نظامهای رتبهبندی ابزارهایی برای سنجش نقاط قوت و ضعف دانشگاهها هستند. این نظامها امکان مقایسه عملکرد دانشگاههای مختلف با یکدیگر را فراهم میآورند. بدین ترتیب دانشگاهها درکی از جایگاه ملی و بینالمللیشان در عرصههای آموزش، پژوهش و اثرگذاری اقتصادی و اجتماعی خواهند داشت. درک این مسائل سرآغاز برنامهریزی برای ارتقای علمی است. شاخصها و نمراتشان در نظامهای رتبهبندی همانند خط کشی عمل میکنند که میزان موفقیت دانشگاه را در مقایسه با همتایانشان نمایان میکنند. اما از نظامهای رتبهبندی باید فکورانه بهره جست. بهعبارت دیگر تمرکز بیش از اندازه بر نظامهای رتبهبندی بدون درک عمیق آنها باعث آسیبپذیری نهادهای علمی میشود.
در چند سال گذشته پایگاه استنادی علوم جهان اسلام نیز در امر رتبهبندی فعالیتهایی انجام میدهد. فعالیتهای رتبهبندی آن سازمان را بیشتر توضیح دهید و اینکه چه نقشی میتواند بر رشد دانشگاههای کشور داشته باشد؟
جمهوری اسلامی ایران یکی از کشورهای پیشتاز در رتبهبندی دانشگاهها و مؤسسات تحقیقات در سطح ملی است. نظامهای رتبهبندی بینالمللی تمامی دانشگاههای دنیا را رتبهبندی نمیکنند. در حالی که تعداد دانشگاههای ثبت شده در برخی نمایه نامهها دلالت بر وجود ۱۸۰۰۰ دانشگاه دارند و در برخی نمایه نامههای دیگر این مقدار به ۳۰هزار نیز میرسد، اما نظامهای رتبهبندی بینالمللی معمولاً ۸۰۰ دانشگاه دنیا را رتبهبندی میکنند. از همین رو از منظر بررسی وضعیت موجود یک دانشگاه در قیاس با دیگر دانشگاهها این امکان برای دانشگاههایی که رتبهبندی نشدهاند وجود ندارد. برای چهارمین سال متوالی پایگاه استنادی علوم جهان اسلام نه تنها دانشگاهها بلکه مؤسسات پژوهشی کشور را رتبهبندی میکند. رتبهبندی بر اساس پنج معیار پژوهش، آموزش، وجهه بینالمللی، امکانات و فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی صورت میگیرد. این سنجش شامل ۲۳ شاخص متنوع است که هر کدام جنبه خاصی از فعالیتهای دانشگاهها و مؤسسات تحقیقاتی را اندازهگیری میکنند. پایگاه استنادی علوم جهان اسلام برای نخستین بار در سطح بینالمللی امکان رتبهبندی ۶۰۰ دانشگاه و مؤسسه تحقیقاتی برتر از ۵۰ کشور اسلامی را نیز فراهم آورده است. این نظام نه تنها به مقایسه دانشگاهها در حوزههای علوم انسانی و اجتماعی، علوم فنی و مهندسی، علوم پایه، علوم کشاورزی و علوم پزشکی میپردازد، بلکه امکان ارزیابی دانشگاهها در چهار معیار کمیت و کیفیت تولید علم، دیپلماسی علمی و اثرگذاری اقتصادی و اجتماعی میپردازد.
با این توضیح بفرمایید، وضعیت دانشگاههای ما در این نظامها چگونه است؟ از چه سالی ایران توانسته در نظامهای رتبهبندی حاضر شود و حائز چه مقامهایی شده است؟
ایران سال هاست که در نظامهای معتبر بینالمللی چون شانگهای، کیو. اس. تایمز و لایدن و سایگو... حضور پیدا کرده است. دانشگاههای تهران، صنعتی شریف، صنعتی امیرکبیر، علم و صنعت ایران، صنعتی اصفهان، پزشکی تهران، تربیت مدرس، شیراز، تبریز و شهید بهشتی توانستهاند در بین دانشگاههای برتر دنیا قرار گیرند. هر چند دانشگاههای کشورمان در بسیاری از نظامهای معتبر رتبهبندی وضعیت بهتری را نسبت به رقبای منطقهای خود از جمله عربستان و ترکیه دارد با این حال برای رسیدن به آرمانهای علمی کشور و تبدیل شدن به یکی از قطبهای علم و دانش در دنیا هنوز راه بسیار است. البته خوشبختانه اکنون با رفع تحریمها میتوان بیشتر از همیشه به دیپلماسی علمی و بینالمللیسازی دانشگاهها اهتمام وزرید و سعی کنیم با بستر سازی، برنامهریزی و الگوبرداری مناسب مسیر رشد و تعالی را برای وضعیت علمی خود ایجاد کنیم.

ایران در تمامی رتبه بندیهای معتبر دنیا دارای دانشگاه است. ایران در رتبهبندی تایمز با داشتن 8 دانشگاه برتر، دارای رتبه 23 جهان به لحاظ تعداد دانشگاه برتر است که بسیار بهتر از عربستان ظاهر شده است. دانشگاه صنعتی شریف و صنعتی اصفهان دانشگاههایی هستند که هر ساله در رتبهبندی تایمز در بین دانشگاههای برتر دنیا قرار گرفتهاند. دانشگاه علم و صنعت نیز در رتبهبندی آسیایی تایمز رتبه 69 آسیا را کسب کرده است. دانشگاه تهران در رتبهبندی یو اس نیوز رتبه 379 جهان را در اختیار خود دارد. ایران در حیطه مهندسی بسیار قدرتمند عمل کرده است و توانسته در منطقه بالاتر از دیگر کشورها قرار گیرد. به عنوان مثال دانشگاه تهران در رتبهبندی یو. اس. نیوز در حیطه مهندسی رتبه 50 و شریف رتبه 60 را کسب کرده است که این نتایج مایه افتخار و مباهات ایران است. در همین نظام در رشته رایانه دانشگاه صنعتی امیرکبیر رتبه 90 جهان را کسب کرده است. دانشگاه تهران همچنین در رتبهبندی کیو. اس در رشته مهندسی عمران در جایگاه 200-151 جهان قرار گرفته است. دانشگاه علوم پزشکی تهران نیز در رتبهبندی کیو. اس در رشته پزشکی در جمع 250 دانشگاه برتر دنیا قرار گرفته است. رشته داروسازی این دانشگاه نیز در رتبهبندی موضوعی کیو. اس. رتبه 150-101 را کسب کرده است.
در یو اس نیوز دانشگاه تهران در رشته کشاورزی نیز رتبه 69 جهان را اخذ کرده است و در رشته زبان پیشرفته نیز دانشگاه بزرگ تهران خود را در جمع 300 دانشگاه برتر دنیا در نظام کیو. اس. قرار داد. این درحالی است که با وجود تحریمها، محدودیتها و مشکلات آموزش عالی کشور تاکنون، عملکرد دانشگاههای ما بسیار خوب بوده است. دانشگاه علوم پزشکی تهران، دانشگاه تهران، شریف، امیرکبیر و دیگر دانشگاههای قدر کشور اکنون بیشتر از همیشه به توجه، برنامهریزی و سرمایهگذاری نیاز دارند تا در این حرکت رو به جلو از رقبای خود عقب نمانند. باید مسئولان علمی کشور ضمن شناخت و بررسی کامل و دقیق نظامهای رتبهبندی ملی و بینالمللی، راههای مناسب و بهینه جهت حضور و ارتقای دانشگاهها و مؤسسات پژوهشی کشور در رتبه بندیهای معتبر را متناسب با وضعیت و مأموریت دانشگاهها اتخاذ کند.
با توجه به این رفت و آمدهای علمی فکر میکنید شاخصهای ایران در نظامهای رتبهبندی افزایش پیدا کند؟
بله، دقیقاً همینطور است. اگر دقت کنید در رتبهبندی تایمز از سال 2012 به بعد دانشگاههای ما رتبه به دست آوردند و با این رفت و آمدهای علمی من مطمئن هستم دانشگاههای ما خودشان را پیدا خواهند کرد و رتبه ایران در سال بعد بهتر از امسال خواهد بود.

منبع:ایران