نیمی از جهان، هوای آلوده تنفس میکنند

ایران آنلاین / این سیاستها از 19 شاخص اصلی که در 9 دسته تقسیم بندی میشود به دست میآید که عبارتند از اثر محیط زیست بر بهداشت و بیماریها، آّب و فاضلاب، آلودگی هوا، انرژی و اقلیم، منابع آب و تأثیر آن بر اکوسیستم، تنوع زیستی، شیلات و آبزیان، کشاورزی و جنگل. عملکرد این سیاستها در نهایت دو هدف عمده را باید دنبال کند، نخست بهداشت محیط زیست و دوم حفظ و احیای اکوسیستم ها. این سیاستها در نهایت با معیارهایی همچون تولید ناخالص ملی، جمعیت و مساحت هر کشور نیز مقایسه میشود تا عملکرد اجرایی سیستمهای سیاسی در جهت کاهش فشارهای محیط زیستی در حوزه سلامت انسان و ارتقا پویای محیط زیست و مدیریت کم خطر منابع طبیعی مشخص شود. به عبارت دیگر EPI نحوه مدیریت هر کشور را بر روی مسائل زیست محیطی اش رتبهبندی میکند و ابزار قدرتمندی را برای بهبود مدیریت، سیاستگذاری، تصمیمگیری و تعیین راهبردهای محیط زیستی تر فراهم میکند.

گزارش شاخص عملکرد محیطu2009زیستی جهان در سال 2016 حاوی نکات قابل توجهی است که میتواند به مثابه زنگ خطر برای تشدید بحران های زیست محیطی در آینده نزدیک و پیش رو باشد. بر اساس گزارش منتشر شده در این اجلاس، شمار مرگ و میرهای ناشی از آلودگی هوا در جهان از سال 2013 تاکنون، از تلفات انسانی ناشی از آلودگی آب پیشی گرفته است.

بر اساس آمارهای ارائه شده در سال 2013، حدود دو درصد مرگ و میرهای جهان به دلیل آلودگی آب بوده اما 10 درصد مرگ و میرها به دلیل آلودگی هوا است. یعنی در این سال حدود 5 میلیون و 520 هزار نفر در اثر آلودگی هوا جان باختهاند. اگرچه توسعه اقتصادی در برخی کشورها منجر به بهبود برخی مؤلفههای زیست محیطی شده اما در عین حال میزان عوامل اثرگذار بر سلامت انسانها ناشی از این نوع توسعه نیز، افزایش داشته است.

به عنوان مثال در حالی که کشورهای ثروتمند در بخش سیستمهای تخلیه و تصفیه فاضلاب سرمایه گذاریهای بزرگی کردهاندتا تعداد کمتری از جمعیت کشورشان در معرض آسیبهای ناشی از آب آلوده قرار گیرند و نرخ رشد بیماریها و تلفات انسانی نیز کاهش یابد اما در کشورهای در حال توسعه به موازات رشد شهرنشینی، و افزایش تولیدات صنعتی و توسعه حمل و نقل موتوری، به دلیل بیتوجهی دولتها و ناکارآمدی تکنولوژی مصرفی، جمعیتهای بیشتری در معرض انواع آلودگیها قرار گرفتهاند. به همین دلیل مرگ و میرهای ناشی از آلودگی هوا و آب در یک دهه اخیر عموماً دراین کشورها افزایش یافته است.

در حال حاضر بیش از 5/3 میلیارد نفر از جمعیت جهان - نیمی از جمعیت جهان - در کشورهایی زندگی میکنند که در وضعیت نامطلوبی از نظر هوا به سر میبرند. سازمان بهداشت جهانی که وضعیت ذرات معلق کوچکتر از 5/2 میکرون در هوای کشورهای جهان را بررسی کرده، اعلام کرده که حدود یک سوم از این جمعیت در معرض آلایندهu2009ها در شرق آسیا و مناطق نزدیک به اقیانوس آرام زندگی میکنند. در چین و کره جنوبی نیز حدود 50 درصد جمعیت شان در معرض این آلاینده خطرناک قرار دارند. در هند و نپال هم 75 درصد مردم در معرض آلودگی با ذرات معلق کوچکتر از 5/2 میکرون قرار دارند. این معضل تنها محدود به یک گروه خاص از کشورها نمیشود بلکه یک چالش بزرگ جهانی است.
بر اساس این گزارش از 960 میلیون نفری که در سال 2000 میلادی به آب پاک دسترسی نداشتند هم اکنون 550 میلیون نفر- معادل 8 درصد جمعیت جهان - همچنان در این وضعیت به سر میبرند. در همین حال 4/2 میلیارد نفر از ساکنان زمین نیز به سیستم فاضلاب بهداشتی دسترسی ندارند.
وضعیت محیط طبیعی سیاره
اما حال و روز محیطهای طبیعی زمین نیز حال و روز خوبی نیست. چرا که گزارش EPI تأکید میکند حدود 34 درصد از ذخایر ماهی جهان به دلیل برداشتهای بیرویه و آلودگیهای انسانی نابود شده است. این میزان کاهش ذخایر آبزیان بیش از هر چیزی ناشی از ضعف مدیریتی مرتبط با محیط زیست و شیلات است با این حال هنوز هم نظارت مؤثری بر روند صید آبزیان در دریاها صورت نمیگیرد و استراتژیهای بینالمللی برای حفط این منابع، کارآمد توصیف نشده است.

بررسی شاخص منابع آب نیز نشان میدهد حدود 80 درصد فاضلاب هایی که در رودخانهها و دریاها تخلیه میشود تصفیه نمیشود که این امر منجر به آلودگی شدید دریاها و رودخانههای جهان و تلفات بیشتر آبزیان شده است با این حال در حدود 23درصد کشورهای جهان هنوز هم هیچگونه سیستم تصفیه فاضلابی وجود ندارد.
اما وضعیت جنگلهای جهان نیز چندان خوب نیست. بر اساس آخرین تصاویر ماهوارهای از سطح جنگلهای جهان، حدود 5/2 میلیون کیلومتر مربع از جنگلهای جهان در سال 2014 – معادل دو برابر کشور پرو - از بین رفته است. 40 درصد از این جنگل تراشیها به دلیل توسعه اراضی کشاورزی بوده و بیشترین تغییر کاربریها در برزیل و کشورهای آفریقایی اتفاق افتاده است. این در حالیست که کاهش پوشش درختان جنگلی یکی از مهم ترین عوامل تأثیرگذار بر روی سلامت اکوسیستم، تخریب زیستگاه و تشدید پیامدهای تغییر اقلیم است.
از سوی دیگر با اینکه هدف جامعه جهانی دستیابی به سطح 17 درصدی مناطق حفاظت شده در داخل کشورهاست اما بررسیها نشان میدهد هنوز هم میانگین مناطق حفاظت شده جهان از 4/15 درصد زیستگاههای خشکی و 4/8 درصد زیستگاههای دریایی در سال 2014 بالاتر نرفته است این در حالی است که هدفگذاری شده تا سطح مناطق حفاظت شده خشکی 17 درصد و سطح مناطق حفاظت شده دریایی حداکثر تا سال 2020 میلادی به 10 درصد افزایش یابد و با اینکه در بسیاری از کشورها گاه تا 30 تا 40 درصد خاک کشورها به جرگه مناطق حفاظت شده پیوستهاند اما همچنان در بسیاری از کشورها و مناطق، زیستگاههای ارزشمند تخریب میشوند و سطح مناطق حفاظت شده کمتر از 10 درصد است.

در ایران نیز سطح مناطق حفاظت شده کمی بیش از 10 درصد خاک کشور است که البته بسیاری از مناطق تنها روی کاغذ عنوان حفاظت شده را با خود یدک میکشند و جولانگاه بسیاری از طرحهای عمرانی و صنعتی و کشاورزی در چند دهه اخیر بودهاند.
تعداد مناطق حفاظت شده جهان در 20 سال گذشته حدود دو برابر افزایش یافته است. بر اساس آخرین فهرست سازمان ملل متحد حدود 209 هزار و 429 منطقه حفاظت شده هم اکنون در سراسر جهان به ثبت رسیده که سطحی معادل 30 میلیون کیلومتر مربع را به خود اختصاص داده که از مجموع قاره آفریقا این میزان فراتر رفته است.

همچنین بررسی نقشه پراکنش مناطق حفاظت شده جهان نشان میدهد که اروپا با 6/65 درصد از کل وسعت مناطق حفاظت شده جهان صدرنشین و خاورمیانه برخلاف گستردگی فراوانش در غرب آسیا و شمال آفریقا تنها 3/0 درصد از مناطق حفاظت شده جهان را به خود اختصاص داده است که کمترین میزان در بین مناطق جهان است. در همین حال مطالعات اخیر نشان میدهد کاهش خدمات اکوسیستمها به دلیل تغییر کاربری مناطق حفاظت شده و تخریب این زیستگاهها هر ساله تا 20 میلیارد دلار از ارزش این اکوسیستمها میکاهد.

ولی با اینکه بسیاری از تصمیم گیران سیاسی در جهان اکنون پذیرفتهاند که افت کیفیت و کمیت تنوع زیستی منجر به کاهش رشد اقتصادی در سالهای آتی میشود اما هنوز اقدامی صورت ندادهاند.
بخش آخر این گزارش به ارتباط بین تولید ناخالص داخلی(GDP) و شاخص عملکرد زیست محیطی(EPI) میپردازد. بر اساس ارزیابی به عمل آمده لزوماً توسعه اقتصادی منجر به حفظ محیط زیست نمیشود. برای مثال ارمنستان که از توسعه اقتصادی پایینی برخوردار است اما با کسب نمره 5/81 و رتبه 37 از عملکرد زیست محیطی بهتری برخوردار بوده و درنقطه مقابل دو کشور چین و هند که از رشد بالای اقتصادی برخوردارند در EPI با ناکامی مواجه شده و به ترتیب رتبه 109 و 145 جهان را کسب کردند.
ë سقوط 22 پلهای ایران
دانشگاه ییل امریکا در گزارش سال 2016 خود با در نظر گرفتن تمامی این شاخصها ایران را به لحاظ عملکرد زیست محیطی در رتبه 105 از مجموع 180 کشور جهان قرار داده؛ این در حالیاست که پیش از این ایران در سال 2014 موفق به کسب رتبه 83 در بین 178 کشور شده بود.

در همین حال کشورهای فنلاند، ایسلند، سوئد، دانمارک و اسلوونی به ترتیب رتبههای اول تا پنجم جهان را از آن خود کردهاند و افغانستان، نیجر، ماداگاسکار، اریتره و سومالی در قعر جدول قرار گرفتهاند. ایران همچنین در بین 19 کشور خاورمیانه نیز رتبه سیزدهم را به خود اختصاص داده است. گفتنی است ایران در سال 2012 رتبه 114، در سال 2010 رتبه 78، در سال 2008 رتبه 67 و در سال 2006 در رتبه 53 جهان قرار گرفته بود.
اما قرار گرفتن فنلاند در صدر جدول شاخص عملکرد محیطu2009زیستی جهان، به باور محققان دانشگاه ییل و دادههای آماری مربوط به این کشور، ناشی از تعهد بالای اجتماعی فنلاند در تحقق یک جامعه عاری از کربن است. به طوریکه این کشور هم اکنون در صدر کشورهای تولید کننده انرژیهای پاک قرار دارد و قرار است تا سال 2020 حدود 38 درصد از انرژی مصرفی اش را از منابع تجدیدپذیر تأمین کند.

منبع:ایران