تاریخنگارِ ساکت

ایران آنلاین /کار دیگر ایشان، «فهرست توصیفی مقالات جشن نامهها و یادنامهها از آغاز تاکنون» بود. اثری که البته تاکنون تنها 5 جلد آن منتشر شده و باقی آن توسط همکارش، احمد شکیب آذر، در شرفِ انتشار است. مجموعهای که هر پژوهشگری در بدو کار خود، ناگزیر از رجوع به آن است و دانشجویی برای نگارش مقاله، اگر آن را بررسی کند، میتواند راهنمای کارش باشد. کتابی که تاکنون، 517 عنوان و حدود 14 هزار مقاله را در بر گرفته است. «بهار و ادب فارسی»، منشور دیگر گلبن است که در دو جلد فراهم آمده است. این اثر، مجموعه یکصد مقاله از نوشتهها و سخنرانیها و پژوهشهای ملک الشعرای بهار است که او با تفحص و جستوجوی بسیار از میان مجلات و نشریات و روزنامههای چند دهه اخیر گرد آورده که شیوه تدوینش، بهصورت موضوعی و به ترتیب تاریخ نگارش مقالات است. ناگفته نماند گلبن، در جایگاه خود، یک بهارشناس بود و «فردوسینامه بهار» و «ترجمه چند متن پهلوی بهار»، باقی آثار او در این زمینه است. بخشی از پژوهشهای او معطوف به حوزه سفرنامهها بود که «سفرنامه خسرومیرزا به پطرزبورخ»، «سفرنامه میرزا ابوالحسن ایلچی به روسیه»، «سفرنامه رکنالدوله به سرخس»، «سفرنامه ترکستان و ایران»، «سفرنامه سیفالملک به روسیه، شرح سفارت میرزا عباسقلی خان نوری سیفالملک به روسیه»، «گزارش کویر: سفرنامه صفا السلطنه نائینی» از آن میان، قابل ذکر است.

او درباره فاطمه سیاح که بانویی ادیب و بنیانگذار ادبیات تطبیقی در دانشگاه تهران بود - که البته پس از مرگش برچیده شد - اثری با عنوان «نقد و سیاحت: مجموعه مقالات و تقریرات دکتر فاطمه سیاح» نوشت که جامع اطلاعات درباره او است. هرچند نسبت زنانِ پژوهشگر نگاهی دقیق داشت و «گلزار خاموش: یادنامه بانو راضیه دانشیان همراه با مقالاتی درباره زنان»، دالّ بر این ادعا است. محمد گلبن، علاقهای وافر به تاریخ مطبوعات داشت و در این زمینه، چنانچه با پرسشی مواجه میشد، با ذهنی حاضر، پاسخی دقیق میگفت. گویی که برای تحقیق، از سرچشمه شروع میکرد. «فهرست سیساله سالنامه دنیا» و «فهرست نوزده ساله مجله آینده»، دو نمود روشن تاریخنگاری مطبوعات او است. از دیگر کتابشناسیهای آن استاد میتوان به «کتابشناسی صادق هدایت»، «کتابشناسی زبان و خط فارسی»، «کتابشناسی نگارگری ایران؛ از آغاز تا سال 1357» اشاره کرد. محمد گلبن که در طول عمر خود، به دور از شهرت و بیسر و صدا، گذران عمر کرد و کاری پرزحمت اما پر ارج داشت، در بیخبری - و البته بیتوجهی دوستان - به دیار باقی شتافت. مردی که پیش از پایان عمر، 15 هزار جلد کتاب و 2 هزار نسخه نشریه را از کتابخانه شخصی خود به کتابخانه مجلس اهدا کرد. گلبن با آثار خود، کلیدی را در اختیار نسل آینده گذاشت تا راهنمای پژوهشهای آنان باشد.