دولت یازدهم احداث سد جدیدی را آغاز نخواهد کرد

ایران آنلاین /به گونهای که در اثر وقوع خشکسالیهای شدید، پوشش گیاهی و رطوبت خاک از بین میرود که این خود عامل تسهیل کننده جریان یافتن سیلابهای مخرب میباشد و از سوی دیگر بروز سیلابهای شدید نیز باعث از بین رفتن اراضی زراعی و شسته شدن خاکهای حاصلخیز میشود که این امر اثرات خشکسالی را در این منطقه تشدید میکند.

این اواخر نیز یکی از مصادیق همزمانی این دو پدیده را در حوضه دز و کارون مشاهده کردیم. به طوری که بارشهای شدیدی که طی چند روز در مناطق غرب و جنوبغربی کشور رخ داد، باعث جریان سیلاب در رودخانههای استانهای ایلام، لرستان و خوزستان شد. اوج این بارشها در حوضه کارون بزرگ و سد دز بود که در نهایت منجر به جاری شدن سیلابی با شدت ۸ هزار مترمکعب در ثانیه شد.

البته سد دز توانست سرعت حرکت سیلاب را کم کند. اما این اتفاق در سالهای اخیر که مدام حوزه دز و کارون با خشکسالی دست و پنجه نرم میکردند، بیسابقه بود و به همین خاطر بروز این سیلاب باعث شد برخی از این روستاها و دشتهای کشاورزی تحت تأثیر سیل قرار بگیرند. بیش از ۱۰ سال است که این منطقه در خشکسالی بهسر میبرد و در این مدت مناطق حاشیه رودخانهها و دشتهای سیلابی توسعه یافتهاند. اما اگر این سد نبود ورود این حجم از آب خسارات جبرانناپذیری در پاییندست ایجاد میکرد.بر این اساس به نظر میرسد که ایجاد سدهای جدید برای مقابله با سیلابهای احتمالی، حتی در دوران خشکسالی یک الزام است.

اما در همین حال میبینیم که دولت یازدهم از ابتدای کار خود سدسازی بدون حساب و کتاب را کاری عبث میخواند و اعلام میکند که در دولت یازدهم ساخت سد جدیدی آغاز نخواهد شد. لذا درباره چرایی این تصمیم دولت با علیرضا دائمی، معاون برنامهریزی و امور اقتصادی وزیر نیرو، گفتوگویی انجام داده ایم که در ذیل میخوانید:

فکر میکنید در سیلاب اخیر که در حوضه کارون رخ داد، اگر سد دز نبود چه اتفاقی میافتاد؟
اگر این سد در حوضه مربوطه وجود نداشت و سیلاب را تسکین نمیداد، جریان آب با سرعت 8 هزار متر مکعب بر ثانیه وارد اهواز و حوضه کارون میشد و خسارت سنگینی را به شهرهای دزفول و اندیمشک وارد میکرد. اما این سد توانست سرعت حرکت سیلاب را یک سوم کاهش دهد و به این ترتیب سیلاب با شدت 3 هزار متر مکعب بر ثانیه وارد اهواز شد. ضمن آنکه با کاهش سرعت حرکت، این سیلاب دیگر خسارت جانی نداشت و آسیب آن فقط از نظر مالی بود که وزارت کشور در حال برآورد آن است.
از نظر دولت، هزینه احداث یک سد بیشتر است یا جبران خسارتهای ناشی از وقوع سیلاب؟

سیلابها در زمره حوادث هستند که در هر منطقه بسته بهشدت و مدت بروز، حجم تخریب آن متفاوت است. لذا در خصوص زیان و هزینههای ناشی از وقوع تمامی سیلابها نمیتوان رقم واحدی را عنوان کرد. همچنین بیان هزینه احداث یک سد نیز ممکن نیست چراکه سدها حجمهای متفاوت دارند و هر یک هزینهای متفاوت از دیگری دارد. البته ناگفته نماند که احداث یک سد علاوه بر هزینههای اقتصادی، هزینههای زیست محیطی و اجتماعی نیز دارد. اما آنچه به طور معمول به عنوان هزینه احداث یک سد گفته میشود هزینههای اقتصادی شامل تملک اراضی، احداث بدنه و تأسیسات وابسته است. برای مثال در برخی موارد احداث سدهای بزرگ نیازمند جابه جا کردن روستاها نیز هست. به همین خاطر قیاس این دو مورد کار درستی نیست. ضمن آنکه مصارف سد فرق دارد و هیچ گاه سدی فقط به منظور مقابله با سیلابها احداث نمیشود.
البته در این زمینه آمار و ارقامی هم وجود دارد. به این ترتیب که از نظر اقتصادی هزینه ساخت یک سد متوسط 300 میلیارد تومان است اما هزینههای زیست محیطی و اجتماعی آن مشخص نیست.
الان چند سد در کشور داریم؟
در حال حاضر در کشور حدود 380 سد اصلی وجود دارد که از اعتبارات ملی ساخته شده است. این سدها بین 5 میلیون متر مکعب تا 5 میلیارد متر معکب آب را در خود جای میدهند. برای مثال حجم سد کرخه بیش از 5 میلیارد متر مکعب گنجایش دارد که میتواند سیلابهای با ارتفاع 100 متر مکعب تا 100 میلیون متر مکعب را مهار کند.
طرحهای در دست اجرا در چه مرحلهای است؟
وزارت نیرو طرح هایی را بر اساس درصد تکمیل و احداث سدها در دست اقدام دارد؛ اما محدودیت مالی و خسارتهای محیط زیستی و اجتماعی باعث شده برخی از طرحها بویژه در جنوب کشور با وقفه روبه رو شود.
آیا کشور ظرفیت سدسازی جدید دارد؟
در بخشهای عمده کشور، از جمله فلات مرکزی، شرق و مرز افغانستان دیگر ظرفیت احداث سد جدید وجود ندارد و یا آنکه این ظرفیت به حداقل رسیده است. برای مثال در استانهای کرمان، یزد و اصفهان به نظر نمیرسد که دیگر ظرفیت احداث سد وجود داشته باشد اما در غرب، شمال و جنوب کشور هنوز این امکان وجود دارد که با رعایت مسائل باید به آن پرداخته شود.
سدهای در دست اجرا از نظر تکمیل شدن چه شرایطی دارد؟
دولت گذشته سدهایی را شروع کرد که در خصوص احداث برخی از این سدها شاهد شتابزدگی هستیم و بعضاً برخی از آنها با تمایلات مقامات محلی احداث شده که قطعاً بیخطا نبوده است. بر این اساس تعدادی از این سدها متأسفانه به اهدافش نزدیک نیست. مجموعاً حدود 100 سد در دست اجراست که از سالهای قبل کار آن آغاز شده و به دلایل مختلف از جمله کمبود اعتبار در این مدت طولانی با پیشرفت زیادی مواجه نبوده است. در دولت یازدهم، با وجود کمبود منابع مالی بخش اعظمی از این پروژهها افتتاح و تعدادی نیز در حال تکمیل هستند. البته برخی از این طرحها هم به دلایل محیط زیستی متوقف و برخی دیگر نیز مختصات آن اصلاح شد.
آیا اکنون دولت یازدهم سدی را آغاز کرده است؟
در دولت یازدهم سد جدیدی آغاز نشده و تمام تمرکز دولت بر تکمیل سدهای نیمه کاره است.
آیا دولت یازدهم با سدسازی مخالف است؟
خیر، با سدسازی سنجیده مخالف نیستیم اما دولت اصراری بر سدسازی ندارد. به هر حال سد وسیله کنترل سیل، تأمین آب شرب و... است که باید در ساخت آن مسائل اجتماعی و زیست محیطی و اقتصادی و فنی نیز لحاظ شود.
اگر جز این باشد به جای ایجاد فرصت یک تهدید خواهد بود. به هر حال تشخیص این است که فعلاً اعتبارات موجود را به طرحهای در دست اجرا با پیشرفت بالای 50 درصد و رو به اتمام و همچنین پروژههای مکمل اختصاص دهیم تا هر چه سریعتر به بهرهبرداری برسند.
قطعاً در شرایط فعلی که با مشکلات کمبود اعتبار برای پروژهها رو به رو هستیم، زخمی کردن پروژههای جدید کار درستی نیست.
با وقوع سیلابهای اخیر آیا دولت فکر نمیکند که باید در سیاستهای خود تجدید نظر کند؟
سیاست دولت یازدهم در خصوص سدسازی از همان ابتدا تا کنون تغییر نکرده است و قرار نیست که این سیاستگذاری با وقوع هر سیلاب و تنش آبی تغییر کند.ضمن آنکه ساخت سد به عنوان یک وسیله برای مقابله با سیلابهای احتمالی اقدام به مراتب بدتری است.

آیا هر دولت نگاه متفاوتی به سدسازی دارد؟
سیاستهای وزارت نیرو تابع منافع ملی است و با تغییر دولتها عوض نمیشود. البته ممکن است شتابزدگی یا خطایی در سیاستگذاری دیده شود اما هدف اصلی تمام ادوار حفظ منافع ملی و جلوگیری از هدررفت آب در حوضههای آبخیز است.
تخلیه رسوبات سدهای موجود چطور؟ آیا برنامهای برای افزایش حجم مفید سدها ندارید؟
این امر نیازمند رعایت مباحث در درجه اول بعد زیست محیطی و در درجه دوم بعد اقتصادی است. چراکه تخلیه رسوبات حجم زیادی آب میخواهد و در این دوره خشکسالی دسترسی به این حجم از آب ممکن نیست.
ضمن آنکه تخلیه رسوبات منجر به تغییر ریخت شناسی رودخانه میشود و این امر حیات موجودات زنده را به خطر میاندازد. از نظر اقتصادی نیز هزینه احداث یک سد جدید و بازنشسته کردن سد قدیمی صرفه بیشتری دارد./ایران