صاحبخانه جدید ارتفاعات جنوبی زاگرس

ایران آنلاین /این مارمولک کوچک در منطقه حفاظت شده هماگ که فقیرترین منطقه حفاظت شده ایران به لحاظ امکانات حفاظتی و نیروی انسانی است کشف و معرفی شده است. گکوی پارسی تنها جنس بومزاد یا اندمیک از بین تمام خزندگان ایران است که اکنون تنها یک گونه دارد. گونه جدید از این گکوی پارسی به پاس یک عمر تلاش هوشنگ ضیایی، کارشناس برجسته حیات وحش ایران، «ضیایی» نامگذاری و به جامعه علمی جهان معرفی شده است. اگرچه تا به امروز خزندگان، کمترین جایگاه را در بین جانوران کشورمان داشتند و شانس و اقبال اینکه مورد حمایت عامه مردم و مقبول افکار عمومی باشند را نداشتهاند، اما واقعیت این است که تنوع زیستی کشورمان تنها محدود به پستانداران درشت جثهای همچون آهو ، یوز ، گور و گوزن نیست و خزندگان با توجه به تنوع و تیپهای متعدد اکوسیستمu2009ها در کشورمان از غنای گونهای خوبی برخوردارند که نیازمند توجه بیشتر سازمان محیط زیست و مراکز تحقیقاتی است. خوشبختانه به مدد دانشگاههای اروپایی در جذب نخبگان علوم زیستی ایران و تأمین هزینههای تحصیلی برخی از خزنده شناسان جوان کشورمان و ارائه فرصتهای مطالعاتی متعددی که بعضاً به این زیست شناسان و متخصصان محیط زیست جوان ایرانی داده شده، 35 گونه خزنده جدید در کشورمان فقط در 15 سال گذشته، شناسایی و به جامعه علمی جهان معرفی شده است تا امروز شمار گونههای خزنده ایران به عدد 248 برسد. این غنای طبیعی را که معرف قابلیتهای بینظیر طبیعی سرزمین ایران است باید ارج نهاد.

رشته کوههای زاگرس که از جنوب آذربایجان تا شمال هرمزگان گستردگی دارد در جنوبیترین بخش خود به یکی از بکرترین زیستگاههای طبیعی کشورمان ختم میشود به نام «منطقه حفاظت شده کوه هماگ»، منطقهای که از ثبت آن در شبکه مناطق حفاظت شده کشورمان، 6 سال میگذرد اما سهم این منطقه بعد از گذشت شش سال از اعلام حفاظت، تنها یک پاسگاه محیط زیست بوده و یک محیطبان! این در حالی است که «هماگ» با وجود کوهستانی بودنش بیش از یکصد هزار هکتار وسعت دارد و عملاً یک نفر قادر نیست حتی با پیشرفتهترین تجهیزات هم از آن مراقبت کند. ولی گذشت زمان و تنوع زیستی غنی و ارزشمند این منطقه هم باعث نشده که لااقل ابتداییترین تجهیزات و تیم حفاظتی و برنامه مدیریتی برای آن بهکار گرفته شود! حالا اما همین «هماگ»، خاستگاه یکی از تازهترین و منحصر به فردترین خزندگان ایران شده است. خزنده جدیدی که جنس و گونهاش، هر دو برای جامعه علمی جهان تازگی دارد موجب شده تا امروز پژوهشگران جوان ایرانی هم بتوانند سری در میان سرهای مطرح جهان در حوزه علوم جانوری بلند کرده و به طور همزمان یک جنس و گونه جدید از خزندگان را کشف و ثبت کنند. نام جنس جدید تازه کشف شده به افتخار ایرانی بودن و اندمیک بودنش «گکوی پارسی» و گونه آن به افتخار یکی از قدیمیترین کارشناسان صاحب نام حیات وحش ایران هوشنگ ضیایی، «ضیایی» نامگذاری شده است تا امروز این گونه اندمیک به نام«Parsigecko Ziaiei» در جهان شناخته شود.

شناسایی و ثبت این جنس و گونه جدید از خزندگان که در نوع خود در چند سال گذشته در جهان کم نظیر بوده، حاصل تلاش یک زوج محقق یا به عبارتی دو نفر از خزنده شناسان جوان کشورمان است که با همراهی برجستهترین خزنده شناس جهان به نام استیون اندرسون، خزنده شناس مشهور امریکایی موفق به شناسایی و ثبت این گونه جدید در منتهی الیه جنوب زاگرس شدند. استیون اندرسون از معروفترین خزنده شناسان جهان است که در سالهای پیش از انقلاب سالها در ایران به تحقیق و پژوهش پرداخته و برای سازمان محیط زیست ایران نیز کار کرده است. ژورنال علمی «زو تاکسا» چاپ نیوزلند، هفته گذشته روز 10 مه، با انتشار این مقاله علمی به قلم باربد صفایی، هانیه غفاری و استیون اندرسون پرده از راز بقای این گونه در منطقه حفاظت شده هماگ برداشت. باربد صفایی، رئیس هیأت مدیره کانون خزنده شناسان پارس که نخستین بار موفق به شناسایی این مارمولک جدید شده است درباره نحوه کشف و شناسایی آن در گفتوگو با «ایران» میگوید: وقتی برای ارزیابی و پایش این زیستگاه به هماگ سفر کرده بودیم خیلی اتفاقی با این مارمولک برخورد کردیم و اینقدر این گونه که متعلق به یک جنس جدید از خزندگان در جهان است با جنسهای دیگر متفاوت بود که با همان مشاهده چشمی هم متوجه شدیم گونهای جدید است. اما بعدها با بررسیهای ژنتیکی که توسط همسرم هانیه غفاری، عضو هیأت علمی دانشگاه کردستان و تیم این دانشگاه انجام شد و با تأیید آقای استیون اندرسون، مشخص شد که این مارمولک از یک جنس جدید از خزندگان جهان است که کاملاً اندمیک ایران و این منطقه بوده ودر هیچ نقطه دیگری نه در ایران که حتی در جهان هم یافت نمیشود و با اینکه بارها در این منطقه تحقیقات میدانی داشتیم اما در چهارسال گذشته هرگز جز این نقطه، در جای دیگری این جنس و گونه را نیافتیم. لذا بعد از مشخص شدن نتایج مطالعات ژنتیکی روی این جنس، مقاله آن را نوشتیم که خوشبختانه مقاله نیز در یکی از معتبرترین نشریات تاکسونومی جهان منتشر شده است. با این حال تحقیقات ما برای تعیین جغرافیای زیستی این گونه همچنان ادامه دارد و مطالعات ژنتیکی تکمیلی نیز در دست اقدام است.
اولین موفقیت بزرگ در یک قرن اخیر برای ایران
با کشف این جنس و گونه جدید از خزندگان، پژوهشگران خزنده شناس کشورمان موفق شدند برای نخستین بار در طول یک قرن اخیر، سومین رکورد کشف و شناسایی یک جنس از خزندگان را در جهان به نام خود ثبت کنند. صفایی در ادامه میافزاید: اهمیت ثبت این گونه و جنس جدید برای جهان از آنجا است که طی یک صد سال اخیر فقط در سالهای 1914 و 1957 چنین رخدادی در خانواده بزرگ گکونیده با 1651 گونه از خزندگان جهان اتفاق افتاده است که این نشان از جغرافیای زیستی پیچیده در ایران دارد. این پژوهشگر تنوع زیستی خاطرنشان میکند: در 4 سال گذشته جمعاً حدود 45 روز را در این منطقه به بررسی و تحقیق پرداختیم و جز همین نقطه که درنزدیکی زون امن منطقه نیز واقع شده در هیچ نقطه دیگری این مارمولک مشاهده نشد برای همین این منطقه باید تحت مراقبتهای بیشتر حفاظتی قرار گیرد.
افتخار نامگذاری یک گونه جدید به نام هوشنگ ضیایی
او درباره دلیل نامگذاری این گونه به نام یکی از کارشناسان صاحب نام حیات وحش کشورمان گفت: این جنس نادر به افتخار سرزمین ایران، گکوی پارسی نامیده شد و همچنین این گونه نیز به افتخار یکی از بنیانگذاران سازمان حفاظت محیط زیست، بوم شناس و کارشناس بزرگ حیات وحش و نویسنده کتاب پستانداران ایران، هوشنگ ضیایی به نام ایشان نامگذاری شد تا شاید تشکر کوچکی باشد از این استاد برجسته حیات وحش ایران که با وجود همه ناملایمات همچنان قلبش برای نجات طبیعت کشورمان میتپد و با وجودی که سالهاست بازنشسته شده اما همچنان داوطلبانه با سازمان محیط زیست همکاری میکند تا شاید بتواند روند نابودی حیات وحش ایران را کمی کندتر کند. او تأکید کرد: آقای مهندس هوشنگ ضیایی که حق بزرگی به گردن نسل جدید پژوهشگران محیط زیستی کشورمان در حوزه تنوع زیستی دارد در عین حال نخستین کارشناس دفتر خزندگان سازمان محیط زیست در بدو تأسیس این سازمان بوده که در سالهای بعد موفق به دریافت عناوین مهم مدیریت محیط زیست استانهای کشور و مدیریت طرح حفاظت از یوزپلنگ ایرانی هم شد.
باربد صفایی میافزاید: این جنس تنها جنس خزنده اندمیک ایران و زاگرس است و نخستین ثبت یک جنس در مهره داران توسط ایرانیان در دنیا محسوب میشود و از اهمیت فوقالعادهای برخوردار است. به گفته او از سال 2000 تاکنون حدود 35 گونه جدید از خزندگان در کشورمان کشف و نامگذاری شدهاند که همگی آنها اندمیک ایران بودند. صفایی در این باره میگوید: وقتی کسی در یک رشته ورزشی مدال میگیرد جزو قهرمانان محسوب میشود یا اگر کسی در یکی از المپیادها موفق به دریافت مدال میشود بسیار از او تجلیل میشود اما در 15 سال گذشته 35 نفر پژوهشگر تنوع زیستی در کشورمان موفق به کشف و نامگذاری 35 گونه جدید از خزندگان ایران و جهان شدند در حالی که آب هم از آب تکان نخورد و هیچ کس تلاش این کارشناسان محیط زیست را که روزهای متمادی و سالهای بیشمار در سختترین شرایط محیطی به تحقیق و مطالعه پرداختند قدر ندانست و این نشان میدهد که اساساً در کشور ما محیط زیست و تنوع زیستی جایگاهی ندارد و به تبع آن پژوهشگران این حوزه نیز از کمترین جایگاه در بین سایر محققان برخوردار هستند. او درباره دلایل کشف این تعداد خزنده متعدد در 15 سال گذشته افزود: یک دلیلش این است که روند بررسیهای علمی درحوزه علوم زیستی تغییر کرده یعنی مطالعات ژنتیکی هم برای تعیین گونه و جنس به کمک ما آمده و چه بسیار گونههایی که با بررسیهای ژنتیکی از سایر گونهها جدا شدند. دلیل دیگر شاید به این برگردد که در بازه زمانی 15 سال گذشته تعداد کارشناسان خزنده شناس کشورمان ناگهان رشد چشمگیری داشت. یعنی اگر در گذشته تنها چند چهره محدود همچون دکتر محمد بلوچ و دکتر محمود لطیفی بودند که این شاخه از علم را در ایران پایهگذاری کرده بودند اکنون حدود 20 تا 25 خزنده شناس جوان کارکشته در کشور داریم که برخی از آنها امکان این را داشتند تا در دانشگاههای مطرح خارج از ایران تحصیل کنند. از سوی دیگر در سالهای اخیر رفت و آمد بسیاری از کارشناسان خارجی در رشته خزندگان، کمک بزرگی برای پژوهشگران جوان کشورمان بود که از تجربیات آنها نیز استفاده کنند.
ایران خاستگاه 248 خزنده در جهان
حالا با کشف جدید انجمن خزنده شناسان پارس، تعداد گونههای خزنده ایران به 248 گونه افزایش یافته است. صفایی میگوید: با وجودیکه ایران خاستگاه 248 گونه از انواع خزندگان است اما جز منطقه حفاظت شده گاندو منطقه دیگری به نام یک خزنده در کشور نداریم و این نشان میدهد که اساساً نسبت به خزندگان در بین جانوران کمی بیتوجه هستیم و حیات وحش را صرفاً پستانداران و پرندگان قلمداد میکنیم.
«هماگ» در کدام ینگه دنیا است؟
منطقه حفاظت شده هماگ درشمال شهرستان بندرعباس و جنوب شهرستان حاجی آباد واقع شده و از وسعتی بیش از یکصد هزار هکتار برخوردار است. باربد صفایی به «ایران» میگوید: شاید کمتر کسی باور کند که در این موقع از سال، هماگ در هرمزگان اینقدر سرد باشد که با وجود 5 تا پتو، شب را نتوانی براحتی در این منطقه بخوابی! چون منطقه کوهستانی و مرتفع است و بلندترین نقطه آن بیش از 3200 متر از سطح دریا ارتفاع دارد.

بیش از 90 درصد مساحت منطقه را ارتفاعات تشکیل میدهند که در قسمتهای غربی این ارتفاعات به صورت تپه ماهوری بوده و در قسمتهای مرکزی و غربی اکثراً صخرهای بوده و در آن چنان شیب زیاد است که گذر از آنها تقریباً غیر ممکن است. وجود کوهسارهای فراوان باعث جاری شدن رودخانههای دائمی و فصلی فراوان در آن شده و بر اثر شرایط خاص ژئولوژیکی منطقه، چشمه سارهای متعددی آب موردنیاز مردم محلی و حیات وحش را تأمین میکنند. این منطقه به علت برخورداری از تنوع زیستگاهی، تغییرات ارتفاعی و اقلیم مناسب از پوشش گیاهی متنوع و مناسبی برخورداراست و تقریباً مملو از درختان ارس تنومند و دیر زیستی است که ظاهر امر نشان میدهد صدها و شاید هزاران سال عمرشان باشد.
صفایی میگوید: اینجا جزو معدود مناطق ایران است که در این زمان از سال شاید دمای هوا در آن به صفر هم برسد. از این گذشته تنوع زیستی هماگ واقعاً مثال زدنی است، چرا که حدود 15 درصد تنوع دوزیستان ایران و 20 درصد خزندگان کشور را در خود جای داده یعنی تاکنون 30 گونه خزنده و 4 گونه دوزیست در این منطقه یافت شده که غنای زیستی اش را در مورد خزندگان و دوزیستان نشان میدهد. به گفته او حتی جنس هایی از گیاهان همچون نعناع مظفریان که چند سال قبل کشف و نامگذاری شد در این منطقه بود. لذا اینجا قابلیت تبدیل شدن به پارک ملی و ارتقای درجه حفاظتی را دارد و ضروری است سازمان محیط زیست برنامهای برای ارتقای سطح حفاظت منطقه چه از نظر تجهیزات و محیطبان و چه از نظر ارتقای سطح ردهبندی اش انجام دهد.
ایجاد باغ مرکبات در داخل منطقه حفاظت شده
باربد صفایی درباره تهدیدهای این منطقه نیز میگوید: با اینکه منطقه از وسعتی بیش از یکصد هزار هکتار برخوردار است اما قرار است بزودی بخش هایی از آن جدا شده و در اختیار یکی از ارگانها برای باغکاری و نارنگی کاری قرار بگیرد که این امر قطعاً از بزرگترین تهدیدات برای آغاز تغییر کاربری آن خواهد بود که در آینده میتواند تنوع زیستی آن را نیز تحتالشعاع قرار داده و از بین ببرد.
این کارشناس تنوع زیستی تأکید میکند: کوه هماگ تنها سرچشمه دائمی رودخانه جاماش در هرمزگان است و باید از سرشاخههای این رودخانه و جلوگیری از فرسایش خاک در بالادست آن حفاظت شود و تغییر کاربری معقول نیست. چه بسا گونههای ناشناخته دیگری نیز در اینجا باشد که هنوز کشف نشدهاند همانطور که چند سال قبل در این منطقه گکوی پلنگی خوزستان را یافتم در حالیکه این گونه سابقاً منحصر به استان خوزستان بود اما حتی در اینجا هم یافت شد. باربد صفایی میگوید: گونه جدید مارمولکی که شناسایی کردیم خوشبختانه شبگرد است و شاید بتوانیم امیدوار باشیم که تهدیدات کمتری متوجه آن باشد. این جنس و گونه حلقه گمشدهای بود بین گکوهای کوتوله و گکوهای انگشت خمیده که اکنون این حلقه گمشده کشف و راز قرابت بین این دو جنس نیز مشخص شد. هماگ با هزاران پایه درخت اُرس تنومندی که در ارتفاعاتش دارد و تنوع جانوری منحصر به فردش اکنون نیازمند توجه سازمان حفاظت محیط زیست است تا شاید روزی در آینده نزدیک بتواند با کسب موافقت رئیس جمهور به پارک ملی ارتقای درجه یافته و از گزند باغکاران و ارگانهای دولتی که در صدد تصاحب اراضی آن از سالها پیش بودهاند در امان بماند./روزنامه ایران