انعطاف سیاست خارجی ترکیه در دوره پساکودتا

ایران آنلاین /احسان هوشمند، کارشناس مسائل قومی از این منظر کودتای ترکیه را تحلیل میکند و در گفتوگو با خبرنگار «ایران» به برخی از این پرسشها پاسخ داده است که در ادامه میخوانید.

برخی تحلیلگران بینالمللی از جمله «عمر تاشپینار» از اندیشکده بروکینگز از چند ماه قبل پیشبینی وقوع کودتا در ترکیه را کرده بودند، به نظر شما چه عواملی ترکیه را به سمت کودتا سوق داد؟
نظام سیاسی ترکیه جدید میراثدار پدیده کمالیسم است. پدیدهای که یکی از بنیانهای آن اقتدار گسترده نظامیان و ارتش در ساختار سیاسی کشور است. به بیان دیگر، وقوع این کودتا عجیب، دور از ذهن و استثنایی نبود. ترکیه وقوع چهار کودتای متعدد را در کارنامه خود دارد. هرچند که پس از روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه فضا برای دستاندازی نظامیان در ساختار قدرت کمتر شد و نظامیان حامی تفکر کمالیست تا حدودقابل توجهی پاکسازی شدند و جای آنان را فرماندهان حامی حزب عدالت و توسعه گرفتند اما در میان نظامیان طرفدارAKP نیز همچون سیاستمداران این حزب، بتدریج اختلافهایی بروز کرد و گروهی به حمایت از جماعت گولن پرداختند.
علاوه بر این، در چند سال اخیر دخالت ترکیه در تحولات خاورمیانه از جمله لیبی، تونس، مصر، سوریه و... پیامدهای زیادی برای این کشور داشته و حتی اعتبار بینالمللی ترکیه را خدشه دار کرده است. در یک سال گذشته نیز درگیریهای آنکارا با پکک تشدید شده و مجموع این عوامل به نگرانیهای جدی در ارتش و نیروهای نظامی ترکیه دامن زد که مبادا امنیت کشور به چالش کشیده شود. همچنین آنکارا در قبال پ کک و حزب دموکرات کردستان عراق سیاست دوگانهای اتخاذ کرده است. از یک سو بشدت برخوردها و مقابله با پ ک ک اضافه شده و از سوی دیگر روابط خود را با اقلیم کردستان عراق تا حد بسیار زیادی افزایش داده به طوری که اگر حمایتهای ترکیه از اقلیم نبود، وضعیت امروز اقلیم کردستان عراق متفاوت بود. تکرویهای شخص رجب طیب اردوغان، رئیس جمهوری ترکیه و به حاشیه رانده شدن تدریجی مخالفان از جمله منتقدان هم حزبی اردوغان از جمله عبدالله گل، رئیس جمهوری سابق یا احمد داووداوغلو، نخستوزیر سابق نیز در سوق دادن کشور به سمت کودتا بیتأثیر نبود.

به نظر شما چه کسی پشت پرده کودتا است؟
به عقیده من نه فرضیه توطئه و دست داشتن آنکارا در کودتا به واقعیت نزدیک است و نه فرضیه مشارکت فتحالله گولن در کودتا. زیرا در شرایطی که اوضاع داخلی ترکیه ناآرام است و دولت آنکارا مخالفان داخلی متنوع زیادی دارد، به نظر نمیرسد، اردوغان چنین ریسک بزرگی کرده و خطر ملحق شدن مخالفان به جریان کودتا و پیامدهای آن را نادیده گرفته باشد. نباید علل یک پدیده سیاسی را با کارکردهای آن پدیده سیاسی اشتباه بگیریم. در ترکیه کودتا رخ داد و کارکردهایی برای اردوغان داشت. از جمله این کارکردها افزایش اقتدار اردوغان به پشتوانه حمایت مردم از دموکراسی بود که او این حمایت را حمایت از خود تلقی کرد. همچنین فرصتی پیش آمد تا آنکارا بتواند در ارتش و قوه قضائیه دست به پاکسازی گسترده بزند اما این کارکردها دلیل بر دست داشتن دولت در کودتا نمیشود. به عبارت دیگر، ناتوانی گروه کودتاگر در پیشبرد اهداف و آمال کودتا موجب شده، عدهای تصور کنند کودتا ساختگی و بازی اردوغان بوده اما شواهد و مستندات کافی برای این فرض وجود ندارد. از سوی دیگر فرضیه دولت ترکیه درباره هدایت کودتا توسط گولن نیز حقیقت ندارد. اینکه مجموعهای از نیروهای سیاسی و مذهبی بازیگر در ترکیه میراثدار گولن هستند و ممکن است کودتاچیان تحت تأثیر وی بوده باشند، منطقی است اما این به آن معنا نیست که گولن از کودتا استقبال کرده، آن را از دور هدایت کرده یا از کودتا خبر داشته است.

پس از نظر شما کودتا فقط از بدنه ارتش ترکیه سازماندهی و اجرایی شده است؟
بله. بخشی از ارتش ترکیه عامل اصلی کودتاست. اما این کودتا به خاطر خلأهایی که در سازمان دهی، برنامهریزی و اجرا داشت در همان ساعات اولیه به شکست انجامید و برخلاف تبلیغات گسترده رسانهای که گفته میشد رویارویی مردم ترکیه با کودتاگران بسیار پرتعداد و حماسی بود، مردم زیادی به خیابانها نرفتند بلکه یک گروه محدود چند هزار نفری از مردم توانستند مقابل کودتاچیان بایستند. به سخن دیگر کمتر نشانهای از حضور میلیونی یا چند صد هزار نفری یا حتی چند ده هزار نفری مردم در خیابانهای آنکارا یا استانبول یا قونیه و سایر نقاط گزارش شده است.به نظر میرسد، کودتاچیان هم عزم جدی برای براندازی حکومت نداشتند و برخی از سربازان ارتشی که خود را به مردم تسلیم کردند در مصاحبه با رسانهها گفتند، از کودتا خبر نداشتند و فکر میکردند یک مانور نظامی در جریان است. یعنی کودتاگران برنامهریزی ویژهای برای اعلام محدودیت در آمد و شد مردم و وضع مقرارت منع آمد و رفت و نیز برخورد خشن و مسلحانه با مردم نداشتند.همچنین به نظر میرسد کودتا زودتر از زمان برنامهریزی شده صورت گرفته یا در زمان متفاوتی و در حالی که هنوز تدارکات و مقدمات کودتا آماده نبوده دست به این اقدام زدهاند و فرماندهان کودتا به دلایلی که شاید نگرانی از لو رفتن برنامه هایشان یکی از آن دلایل باشد، ترجیح دادند برنامه خود را با دستپاچگی و زودهنگام اجرایی کنند و همین مسأله به شکست زودهنگام آنها انجامید.

آیا شکست کودتا به محبوبیت اردوغان و حزب عدالت و توسعه افزوده است؟
از آنجا که جامعه ترکیه نگران امنیت خود است و تجربه کودتاهای گذشته این کشور هم بسیار تلخ بوده و شرایط منطقه بویژه همسایگان ترکیه یعنی عراق و سوریه بسیار ملتهب است، نافرجام بودن کودتای اخیر در کوتاه مدت بر محبوبیت اردوغان میافزاید. اردوغان در بحران اخیر نشان داد، سیاستمدار باتجربه و مصممی است. او با شجاعت مقابل کودتا ایستاد و تنها چهره سیاسیای بود که موفق شد، دست کم بخشی از جامعه را بسیج کند. او حداقل در میان نیمی از جامعه ترکیه رهبر کاریزماتیک است. اما این مسأله باعث نمیشود، بتواند در کوتاه مدت بر خواستههای خود، مبنی بر تغییر قانون اساسی، تغییر نظام پارلمانی به ریاستی و افزایش اختیارات خود جامه عمل بپوشاند.

آینده سیاست داخلی و خارجی ترکیه را چگونه ارزیابی میکنید؟
به نظر میرسد تاریخ سیاسی حزب عدالت و توسعه را باید به قبل از کودتا و بعد از کودتا تقسیم کرد. بعد از کودتا دولت آنکارا در عرصه روابط خارجی به سوی حل و فصل مسائل خود با کشورهای منطقه و احتمالاً درباره عراق و سوریه خواهد رفت و مواضع منعطف تری اتخاذ خواهد کرد اما در حوزه سیاست داخلی شاهد برخوردهای جدیتر و خشنتر دولت ترکیه با مخالفان و در رأس آنها با کردهای پ ک ک خواهیم بود. در چنین شرایطی که موضع ترکیه درباره همسایگان ملایمتر میشود دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران باید مانند گذشته هوشمندانه عمل کند و حتی نخستین کشوری باشد که هیأت عالی رتبه خود را برای ابراز همبستگی با ملت و دولت ترکیه پس از کودتا به آنکارا اعزام میکند. و ضمن تأکید مجدد بر دوستی دو دولت و ملت با ارائه پیشنهاداتی راه را برای بازبینی سیاستهای ترکیه در منطقه همواره کند. جمهوری اسلامی ایران همچنین میتواند در این شرایط برای ترمیم مناسبات ترکیه با عراق و سوریه نیز پیشقدم شود یا دست کم ترکیه را از محور عربستان دور کند.

/ایران