حاشیه ها؛ بهشت کاندیداها

ایران آنلاین /بر اساس اسناد توسعهای بینالمللی و سند توسعه هزاره و اهداف آن حاشیهنشینی یکی از معضلات بشر و مدیریت های شهری در قرن بیست و یکم خواهد بود.در سطح ملی نیز در سالیان اخیر بارها مسأله حاشیه نشینی توسط کارشناسان شهری و اجتماعی و مدیران ارشد جامعه بعنوان یکی از مسائل اجتماعی مهم کشور معرفی شده است. اگرچه حاشیه نشینی و اسکان غیر رسمی بیشتر در پایتخت، کلان شهرها و قطب های صنعتی نمایان تر است اما تقریباً این پدیده را میتوان در شهرهای بسیار کوچک نیز یافت.هرچند برآورد بسیار دقیق وجود ندارد اما بر اساس تخمین های نسبی اکنون جمعیتی بالغ بر 15 میلیون نفر در مناطق حاشیه و سکونتگاه های غیر رسمی در حدود 1350شهر بزرگ و کوچک کشور زندگی می کنند.رقم مطلق و نیز نسبت جمعیت حاشیه نشینان یک سوم جمعیت شهرنشینی کشور را تشکیل می دهد که ارقام بسیار قابل تأملی هستند.
در طول یکصد سال اخیر بویژه نیم قرن گذشته به دلیل رشد سریع شهری در اغلب شهرهای کشور شاهد شکل گیری محلات فاقد استانداردهای شهری و در خارج از مرزهای قانونی و حریم شهرها بودیم. بخش قابل توجهی از این رشد معلول مهاجرت های روستا- شهری یا از شهرهای کوچک به کلان شهرها و مراکز استان ها می باشد.سهم این مناطق در برخی شهرها بر خلاف گذشته بقدری سنگین و عمده شده است که در مقاطعی چون تعیین نمایندگان شوراهای شهر یا مجلس شورای اسلامی «اراده حاشیه» بر«توانمندیهای متن» غلبه پیدا می کند.هرچند ممکن است انتخاب شوندگان گاهی پس از ورود به کانونهای تصمیمگیری این محلات را تا حدی به فراموشی بسپارند اما در مرحله انتخاب این حاشیه است که بر متن پیشی می گیرد(البته باید اضافه کرد که همیشه و در همه شهرها نیز این قاعده رخ نمی دهد) بنابراین مناطق حاشیه در بازه های زمانی منتهی به انتخابات بسیار پر جنب و جوش و محل آمد و شد نامزدهای مختلف است و مورد توجه احزاب بخصوص اشخاص کاندیدا و طرفداران و فراخوانهای انتخاباتی آنها قرار می گیرند.
در مصاحبه ها و مطالعات میدانی نگارنده در شهرهای همدان،کرمانشاه،ایلام،ساوه و... مردم به این عطف توجه مضاعف و «اشباع شده» در دوران منتهی به انتخابات تاکید و اشاره می کردند.هرچند قلیلی از نامزدها پس از پیروزی و در دوران تصدی پست نمایندگی های شوراهای شهر یا حتی مجلس نیز این ارتباط را حفظ میکنند. شرایط اجتماعی،کالبدی و اقتصادی این مناطق که به برخی از آنها اشاره شد سبب می شود که دوسوی بازی در این مورد متوجه همدیگر شوند.مردم و ساکنان برای رسیدن به درخواست ها و تقاضای خود و رفع کمبودها و نامزدها نیز برای جمع آوری بیشترین آرای ممکن.
حاشیه ها شبیه کودکی هستند که از "کمبود محبت" در رنج است و بشدت نیازمند عاطفه و اعطا. به همین سبب مردم این محلات به کوچکترین ابراز توجهی واکنش مثبت نشان می دهند و خود را به دامن نامزدهای مدعی نزدیک می کنند.اگرچه ممکن است وعده های داده شده گاهی عمل یا عملی هم نشوند مانند آسفالت کردن،معابر، دادن آب،برق و بخصوص در حال حاضر دسترسی به شبکه گاز،داخل شدن در محدوده و حریم شهر و فهرست بلند بالائی از آرزوهای ساکنان فقیر شهری.با این وصف اما حاشیه نشینان دچار نوعی«قمار بهبود» خواهی هستند و حتی ممکن است علیرغم تجربه تحقق نیافتن وعده های پیشین چارهای جز قبول "این بار شاید شد" نیستند و با همین مکانیزم جذب این فراخوان ها می شوند.نامزدها یا مشاوران آنها نیز در اغلب شهرها با این نگاه به روان شناسی اجتماعی و ساختارهای فرهنگی و اقتصادی این محلات آنها را بعنوان مقاصد اطلاع رسانی و تبلیغات گسترده خود قرار می دهند.
انتظار می رود معتمدان، پیشقراولان و نمایندگان تشکل های محلی،هیأت ها ...در این مناطق از نامزدها برنامه های عملی، قابل اجرا، قانونی و تدریجی طلب کنند تا از افتادن مردم به دام تبلیغات احساسی یا وعده های غیرممکن،خلاف قانون و خارج از محدوده اختیارات جلوگیری کنند. در عین حال بر نامزدهای انتخابات نیز فرض است که نخست این مناطق را صرفاً در زمستان های منتهی به انتخابات کشف نکنند و در گرماگرم تابستان های کاری خود نیز دریابند و از هرگونه تبلیغ غیر متعارف، دادن وعدههای محقق ناشدنی یا خارج از شئون نمایندگی پارلمان پرهیز نمایند. دوم اینکه همه فعالان شایسته است نیم نگاهی هم به صیانت از سرمایه اجتماعی بخصوص از نوع سرمایه اجتماعی نهادی و دوری از ایجاد و تحمیل نارضایتی و نااطمینانی اجتماعی بر این اقشار محروم و نیازمند در این عرصه های شهری داشته باشند.

دانشیار جامعه شناسی شهری دانشگاه بوعلی سینا

منبع:ایران